İslam tarihini araştırmak istediğinizde kaynaklar ortada değil, birkaç ayrı katmanda dağınık biçimde durmaktadır. Birincil kaynaklar Arapça, Farsça ya da Osmanlıca; ikincil literatür ağırlıklı olarak İngilizce veya Fransızcadır. Türkçe akademik yazın geç kalmış ama son yirmi yılda ciddi biçimde büyümüştür. Hangi soruyu araştırdığınıza göre nereye bakacağınız tamamen değişir.
Erken Dönem İçin Temel Arapça Kaynaklar
İlk dönem İslam tarihini anlamak için kaçınılmaz birkaç metin vardır. İbn İshak’ın (ö. 767) Hz. Peygamber biyografisi, İbn Hişam’ın redaksiyonuyla günümüze ulaştı; Türkçeye çevirileri mevcuttur ancak çeviri kalitesi değişkendir. Vâkıdî’nin Kitabü’l-Megâzî’si erken İslam seferlerini ayrıntılı biçimde aktarır; Batılı akademik çevrelerde uzun süre güvenilirliği tartışıldı, ancak son dönem araştırmalar buna daha dengeli yaklaşmaktadır. Taberî’nin (ö. 923) dev tarihi Tarih el-Rüsul ve’l-Mülûk ise İngilizceye SUNY Press tarafından 40 ciltte tercüme edilmiştir — başvuru için zorunlu bir külliyattır.
Coğrafya ve Şehir Tarihi İçin
İslam tarihini salt siyasi kronoloji olarak değil mekânsal bir süreç olarak anlamak isteyenler için coğrafya metinleri vazgeçilmezdir. Yâkût el-Hamevî’nin 13. yüzyılda derlediği Mu’cemü’l-Büldân (Şehirler Ansiklopedisi), yüzlerce coğrafi birimi tanımlar; şehirlerin tarihsel değişimini araştırmak için standart bir başlangıç noktasıdır. İbn Battûta’nın Rihle’si ise 14. yüzyıl İslam dünyasının geniş bir panoramasını sunar — seyahat edebiyatı kılığında gerçek anlamda birincil bir sosyal tarih belgesidir.
Fıkıh ve Kurumsal Tarih İçin
İslam kurumlarının nasıl işlediğini araştırıyorsanız, hukuk metinlerine girmekten kaçınamazsınız. Mâverdi’nin El-Ahkâmü’s-Sultaniyye’si, klasik İslam devlet hukukunun en kapsamlı teorik çerçevelerinden birini sunar; Türkçeye çevirisi vardır. İbn Kudâme’nin Muğnî’si Hanbelî fıkhının standart başvurusu olup mülkiyet, aile ve ticaret hukuku üzerine tarihsel araştırmalar için zengin bir kaynaktır. Bu metinler doğrudan okunabilir olsa da hangi mezhep geleneğine ait olduklarını bilerek okumak gerekir.
Osmanlı Dönemi İçin Özel Durum
Osmanlı tarihi araştırmak isteyenler için birincil kaynaklar hem çok bol hem de çok dağınıktır. İstanbul Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), dijital erişim sunan nadir arşivlerden biri hâline geldi — katalog çevrimiçi, ancak belgelerin büyük çoğunluğu henüz taranmamış durumdadır. Matbaa öncesi dönem için vakıf kayıtları, kadı sicilleri ve tahrir defterleri ana kaynak gruplarıdır; bunların önemli bir kısmı ISAM (İslam Araştırmaları Merkezi) veri tabanlarında indekslenmiştir.
Güvenilir Dijital Kaynaklar
Arapça ve Farsça birincil metinlere dijital erişim için aşağıdaki platformlar güvenilir başlangıç noktalarıdır:
- Al-Maktaba al-Shamela: Binlerce İslami metin içeren kapsamlı Arapça veritabanı; ücretsiz ve çevrimdışı çalışır
- JSTOR ve Brill Online: Hakemli makaleler için; kurumsal erişim gerektirmekle birlikte bazı içeriklere ücretsiz ulaşılabiliyor
- ISAM Kütüphanesi (islamarastirmalari.org): Türkiye’deki en kapsamlı İslam araştırmaları dijital kütüphanesi; Osmanlı ve Türkçe literature için özellikle değerli
- Internet Archive (archive.org): Telif süresi dolmuş tarihsel baskıların büyük bir kısmını barındırıyor; 19. yüzyıl Orientalist baskılara erişmek için kullanışlı
Akademik İkincil Literatür: Nereden Başlamak?
Konuya göre farklı başlangıç noktaları önerebiliriz. Erken İslam tarihi genel çerçevesi için Hugh Kennedy’nin The Prophet and the Age of the Caliphates kitabı hâlâ en işlevsel giriş metinlerinden biridir. İslam uygarlığı tarihi için Marshall Hodgson’ın üç ciltlik The Venture of Islam külliyatı hem kapsamlı hem iddialıdır; zorludur ama karşılıklıdır. Osmanlı tarihi için Halil İnalcık’ın çalışmaları, hem Türkçe hem İngilizce literatürde zorunlu referanslardır.
Birincil kaynakları ikincil literatürden önce okumak romantik bir yöntem gibi görünebilir ama pratikte zaman kaybettirir. İyi bir ikincil kaynakla başlayıp ardından orijinal metinlere dönmek — özellikle hangi bölümlerin gerçekten orijinal bağlamı koruduğunu bilerek — çok daha verimlidir. Kaynak, kendi başına bir veri değildir; hangi soruyu sormak istediğinizi bilmeden hangi kaynağa bakacağınızı da bilemezsiniz.